साझाखबर संवाददाता, बेइजिङ
नोभेम्बर पहिलो साता उत्तरपश्चिम चीनको पल्लो शान्सी प्रान्तको सिआनमा ग्लोबल साउथ मिडिया पार्टनर्स मेकानिज्म तथा १३औं ग्लोबल भिडियो मिडिया फोरम आयोजित भयो । जोर्डनका पूर्व प्रधानमन्त्री ओमार रज्जाजले जेनजी र न्यू मिडियाको प्रसङ्ग उप्काए । उनले जेनजी पुस्तालाई आधिकारिक सूचना दिन नसक्नु र जेनजी पुस्ताले आधिकारिक सूचना नलिनु दुबै विरोधाभाषका बीच मिडियाको शक्ति अझै खड्किएको इंगित गरे ।
भर्खरै जेनजी पुस्ताको भ्रष्टाचार विरोधी अभियान र सँगसँगै अचानक भएको घुसपैठले निम्त्याएको वितण्डाका कारण जेनजीको विषय उठ्नु नेपाली प्रतिनिधिका लागि अझै ध्यानाकर्षक विषय रह्यो नै । सामाजिक सञ्जालका कारण अहिले समान विचार भएको कुनै पनि समूहलाई एकीकृत हुन, असन्तुष्टि पोख्न, मनखुशी अघि बढ्न सहज भएको छ । यसबाट मूलधारका मिडियाले आफ्नो उपादेयता गुमाउँदै गएको देखिन्छ । चौथो अंगको मनितो घट्दै गएको छ । मिडिया कसरी देशको पहरेदार बन्नसक्छ र कसरी सहकार्य गर्ने भन्ने विषयमा छलफल गर्ने हतारो नदेख्दा नेपालका मिडियाको साम्राज्य पनि बिस्तारै ढल्ने प्रतीत हुँदैछ ।
चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीपीसी) को शान्सी प्रान्तका सचिव तथा शान्सी प्रान्तीय जनकांग्रेसको स्थायी समितिका अध्यक्ष चाओ यितले मिडिया उद्योगमा थप प्रगति हासिल गर्न र सभ्यताहरूबीच गहिरो पारस्परिक सिकाइलाई प्रवर्द्धन गर्न विभिन्न देशका मिडिया संस्थाबीच आदानप्रदानलाई अझै सुदृढ पार्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याए । विश्वव्यापी रुपमा न्यू मिडियाले मूलधारका मिडियाको आसन हल्लाउन थालिरहेका बेला सम्बन्धित सरोकारवालाहरू नवप्रवर्तनमा जुट्ने र पत्रकारिताको वैधता जोगाउने तर्फ एकठ्ठा नहुने हो भने यो धरापमा पर्दै जानेछ । सामूहिक बहसको आवश्यकता खट्किइरहेका बेला चीनले ४० देश र क्षेत्रका अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया संस्थाका प्रमुखहरू, चीनस्थित दूतावासका प्रतिनिधिहरू सहित ३०० भन्दा बढीलाई एकै ठाउँमा भेला गरेको थियो । चीन एकपछि अर्को गर्दै प्रविधिमा फड्को मारिरहेछ । स्वतन्त्र प्रेसप्रति आशंका कायमै रहेको बेलामा चीनले आफूलाई परिवर्तनको संवाहकको रुपमा उभ्याउँदै लगेको छ बुझिन्छ भने विश्वका विभिन्न देशबाट चिनियाँ भूमिमा टेकेर सरोकारवालाहरूले प्रेसको भविष्यमाथि विचार विमर्श गर्न थालेका छन् ।
विकासोन्मुख क्षेत्रसँग हात बढाउन खोज्ने मनसायले चीनले अन्तर्राष्ट्रिय संचार नेताहरूलाई मिडियाको भूमिकाको अन्वेषण गर्न र ग्लोबल साउथको आवाजलाई उँचो पार्न निम्त्यायो । एसिया-प्यासिफिकदेखि अरब, ल्याटिन अमेरिकन, क्यारिबियन, एसियन प्रतिनिधिहरूले साझा चासो राखे कि सामाजिक सञ्जालको प्रवृत्ति र मूलधारको मिडिया सिमान्तकृत भइरहँदा अब के गर्न सकिन्छ ?
साझा लाभका लागि सहमति निर्माण: विश्वव्यापी शासनमा मिडियाको भूमिका भन्ने विषयमा सहभागीहरूले मिडियाको साख बचाइराख्न, आपसी सहकार्यलाई गहन पार्न, सामग्री साझेदारी गर्न, व्यावसायिक प्रशिक्षण र संयुक्त उत्पादनलाई प्रोत्साहित गर्न, संवाद र अनुसन्धानलाई बढाउँदै जान आवश्यक देखेपछि ‘ग्लोबल साउथ मिडिया पार्टनर्स मेकानिज्म’को अवधारणा अघि सारिएको छ ।
चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले २०१३ मा अघि सारेको बीआरआई अवधारणाजस्तै यो मेकानिज्मको अवधारणा कता कता मिल्दोजुल्दो देखिन्छ । जस्तै विन-विनको भावनामा समान रुपमा परामर्श गर्ने, साझा विकासलाई महत्व दिँदै ग्लोबल साउथको शक्ति विकास हेतु मार्गदर्शक सिद्धान्तहरू स्थापित गर्ने इत्यादि । यसमा ११४ देश र क्षेत्रका ५२८ मिडिया संस्थाहरूले तत्कालै सहभागिता जनाइसकेका छन् यद्यपि यस सम्बन्धी थप गृहकार्य गर्दै मिडियाको लक्ष्य, उद्देश्य र गन्तव्य जस्ता कुराहरू व्यापक भइसकेपछि हातेमालोको दायरा अझै बढ्न सक्ला । यस विषयमा आगामी दिनमा अझै गहिरो विश्लेषण गर्न सकिने नै छ ।
सीपीसी प्रचार विभागका उपप्रमुख तथा चाइना मिडिया ग्रुपका अध्यक्ष शन हाइ सियोङले विश्व अशान्ति र रूपान्तरणको नयाँ अवधिमा प्रवेश गरेको बताउँदै चिनियाँ राष्ट्रपतिले प्रस्ताव गरेको विश्वव्यापी शासन पहलले विश्वव्यापी दक्षिणी देशहरूको सबैभन्दा जरुरी आवश्यकताहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा सम्बोधन गर्ने आश्वासन दिए । विश्वव्यापी शासनमा मिडियाको जिम्मेवारीबोध गर्न अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया समकक्षीहरूसँग मिलेर काम गर्न ग्लोबल साउथ मिडिया पार्टनरशिप मेकानिज्म शुरू गरेर व्यावसायिक पत्रकारितालाई कायम राख्ने, प्राविधिक रूपान्तरणलाई अँगाल्ने, संवादका लागि पुल निर्माण गर्ने र विकास सहयोगमा ध्यान केन्द्रित गर्ने सोच रहेको शनले सुनाए ।
विश्वबाट भेला भएका प्रतिनिधिहरूले भनेजस्तै मिडियाले आफ्नो भूमिकालाई बदल्नुपर्ने बेला आएको छ । सामाजिक सञ्जाल नै सूचनालाई आधिकारिता दिने चाबी हुन सक्दैन । कतिपय सूचना सही भएपनि यसको पुनः प्रमाणीकरण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यो प्रमाणीकरण समाचारको ‘लाइसेन्स’ प्राप्त निकायले नै गर्न सक्दछ ।
मिडिया क्षेत्रमा अनेकन विकृतिले गाँज्दै लगेकोतर्फ सर्वत्र चिन्ता त छँदैछ । तर सुशासनका लागि मिडियाको भूमिका र जिम्मेवारी अझै बढ्दो छ । मिडिया वा मिडियाकर्मीले आफूलाई सामाजिक सञ्जालकर्ता भन्दा बढी काँधमा भिरेको कार्डको महिला बुझ्नु अत्यावश्यक भइरहेको छ । अतः पत्रकारिताको कक्षा लिएका व्यक्तिहरूले समतामूलक विश्वव्यापी सञ्चार व्यवस्थापन र सभ्यताहरूबीच पारस्परिक सिकाइलाई अगाडि बढाउने सवालमा बरू हातेमालो गरेर अघि बढ्नुपर्ने समय आएको छ । एकता र सहकार्य नै वर्तमान चुनौतीहरूको सामना गर्ने र अवसरहरू समात्ने एक मात्र तरिका हो ।
नेपालमा पनि सामाजिक सञ्जालको तीब्र विकास तथा सहज पहुँच भइरहेका बेला समाचारका माध्यमहरूको गति धीमा हुँदै गएको छ, जब कि यसले थप सशक्त भूमिमा लिनुपर्ने हो ।
सञ्जालमा गलत सूचना, अफवाहहरू फैलिन्छन्, यसको निवारण कसले गरिदिने? अनगिन्ती मिडिया खुलेका छन् तर ‘सर्भाइभ’ अर्थात् टिक्नका लागि अन्टसन्ट लेखेर सतही लाइक, भ्यूजको आत्मरतिमा डुब्नुपर्ने बिडम्बनाले पत्रकारिता कमजोर बन्दै गएको छ । मिडिया खोल्न सजिलो भएकै कारण जसले पनि अनलाइन दर्ता गर्ने तर सामाजिक सञ्जालका प्रयोगकर्ताको हैसियतमा सामग्री उत्पादन गर्नाले समाजमा अझै गलत सन्देश प्रवाह भइरहेको छ । स्थलगत वा खोजी समाचारका लागि जनशक्तिको अभावमा सामाजिक सञ्जालमा लेखेको कुरालाई लिएर मनलाग्दी व्याख्या गर्ने तर सोधीखोजी नगर्ने प्रवृत्तिले पनि पत्रकारिता सञ्जालकारितामा रुपान्तरण हुन थालेको छ ।
न्यू मिडियाको बिग्बिगी भएपछि कुनै बेला राज्यको प्रमुख प्रतिपक्षी जस्तो ठानिने मिडियाहरू मुर्झाउँदै गएको आभाष हुन थालेको छ । उपभोक्ताहरुले सूचना फिल्टर गरेर ‘क्रसचेक’ गर्ने झन्झट बोकिराख्दैनन् । मिडिया साक्षरताको लागि पहल गर्नु अझै वाञ्छनीय भएको छ । तर केही बोल्नुपर्ला कि भनेर ‘कन्टेन्ट परहेज’ गर्ने हो भने पत्रकारिताका अगुवाहरूले कुनै दिन पत्रकारिताको निर्मम हत्या भइरहेको दृष्यको साक्षी बन्नुपर्ने हुनसक्छ ।
